Ποινικοποίηση ευθύνης ή κάλυψη της πολιτικής ανεπάρκειας για την τραγωδία στο Μάτι Αττικής

 

 

Η τραγωδία στο Μάτι και η ανάγκη για νέο θεσμικό πλαίσιο διαχείρισης κρίσεων

Η τραγωδία στο Μάτι τον Ιούλιο του 2018 άφησε πίσω της μια ανοιχτή πληγή με 104 νεκρούς,  κατεστραμμένες περιουσίες, διαλυμένες οικογένειες. Επτά χρόνια μετά, το ελληνικό δικαστικό σύστημα καταδίκασε σε βαριές ποινές – κάποιες μη εξαγοράσιμες- ανώτατους Αξιωματικούς του Πυροσβεστικού Σώματος. Το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν ποινικοποιείται το επάγγελμα/λειτούργημα του Πυροσβέστη;

Οι πυροσβέστες είναι άνθρωποι που παρεμβαίνουν εκεί που οι υπόλοιποι φεύγουν. Εργάζονται κάτω από ακραίες συνθήκες, με φτωχά μέσα, περιορισμένο προσωπικό σε σύνθετες κρίσεις. Η κοινωνία έχει επενδύσει σε αυτούς την ελπίδα για σωτηρία – όχι την ανάγκη για εξιλαστήρια θύματα. Η απόδοση συλλογικής ή ατομικής ευθύνης σε αυτούς που καλούνται να δράσουν, χωρίς πλήρη εικόνα του τί συμβαίνει, δημιουργεί  νομικά και ηθικά τετελεσμένα. Η ποινική τους καταδίκη για την διαχείριση ενός φαινομένου πολλαπλών επιπέδων ανοίγει την πόρτα για παθητικότητα και φόβο στο πεδίο επιχειρήσεων. Όταν κάθε απόφαση κρίσεως μπορεί να οδηγήσει στην φυλακή, η πιθανότητα δισταγμού αυξάνεται.

Σε κάθε κρίση η κρατική μηχανή λειτουργεί ως σύστημα. Αν καταρρεύσει η επικοινωνία, αν δεν υπάρχει σαφές πρωτόκολλο, αν οι ηγεσίες είναι απούσες ή ανεπαρκείς, δεν μπορεί το βάρος να πέσει στον τελευταίο επιχειρησιακό κρίκο. Υπήρξαν λάθη στην διαχείριση της φωτιάς στο Μάτι αλλά ο καταλογισμός ποινικής ευθύνης σε ανθρώπους που πιθανώς έδρασαν με όσα μέσα διέθεταν φανερώνει μια συστημική αποτυχία, την αδυναμία της πολιτείας να εντοπίσει και να διορθώσει τις πραγματικές αιτίες.

Η ανάγκη για λογοδοσία είναι δεδομένη. Ωστόσο, η λογοδοσία δεν είναι συνώνυμη της ποινικής δίωξης. Πρέπει να κάνουμε την διάκριση ανάμεσα σε:

• Πολιτική ευθύνη για ανεπαρκή σχεδιασμό και πρόληψη.
• Διοικητική ευθύνη για παραλείψεις εντός ιεραρχίας.
• Ποινική ευθύνη που προϋποθέτει δόλο ή βαριά αμέλεια.

Αντιθέτως, στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, οι υπηρεσιακοί παράγοντες προστατεύονται από ‘’ασυλία κρίσης’’ εφόσον ενήργησαν σύμφωνα με τα υφιστάμενα πρωτόκολλα ή με την άμεση ανάγκη διάσωσης ζωών.

Η πυρκαγιά δεν ήταν μόνο φυσικό φαινόμενο, ήταν αποκάλυψη ενός αποτυχημένου κρατικού μηχανισμού:

• Κακός συντονισμός, απουσία διαλειτουργικότητας ανάμεσα σε ΕΛΑΣ, Πυροσβεστική, ΕΚΑΒ, ΟΤΑ.
• Ανυπαρξία σχεδίων εκκένωσης που οι πολίτες εγκλωβίστηκαν χωρίς οδηγίες ή υποδομές διαφυγής.
• Αυθαίρετη δόμηση, αδιέξοδοι δρόμοι, μη καταγεγραμμένοι οικισμοί.
• Έλλειψη εκπαίδευσης σε πολίτες και σε επιχειρησιακούς φορείς.

Παρά ταύτα η πολιτική ευθύνη παραμένει αόρατη και ατιμώρητη. Αντίθετα φορτώνεται η θεσμική ανεπάρκεια στους πυροσβέστες.

Η απόδοση ποινικών ευθυνών για γεγονότα τέτοιου εύρους, χωρίς σαφή απόδειξη πρόθεσης ή εγκληματικής αμέλειας, μπορεί να λειτουργήσει ως ένα νέο επικίνδυνο δόγμα: η δικαιοσύνη ως εργαλείο πολιτικής κάθαρσης. Σε αυτό το σχήμα δεν έχει σημασία η αλήθεια ή η αιτία αλλά η ανάγκη για κάποιον να πληρώσει.

Σε τέτοιες περιπτώσεις το ζητούμενο δεν πρέπει να είναι η τιμωρία, αλλά η κατανόηση των θεσμικών αδυναμιών. Χωρίς αυτήν την προσέγγιση η επόμενη τραγωδία είναι θέμα χρόνου.

 

Πως πρέπει να διαχειριζόμαστε τέτοιες κρίσεις:

Θεσμικές μεταρρυθμίσεις

• Ανεξάρτητη Αρχή Πολιτικής Προστασίας αποσυνδεδεμένη από πολιτικές σκοπιμότητες.
• Συγκεκριμένα πρωτόκολλα ευθύνης για κάθε βαθμίδα και σενάριο [εκκένωση, επέμβαση, ενημέρωση]
• Νομική προστασία των επιχειρησιακών στελεχών ώστε να μπορούν να ενεργούν χωρίς τον φόβο της ποινικής δίωξης.
• Εκπαίδευση των εμπλεκομένων φορέων και των πολιτών και διαρκείς ασκήσεις ετοιμότητας.

Η τραγωδία στο Μάτι δεν πρέπει να ξεχαστεί, όχι μόνο γιατί στοίχισε ανθρώπινες ζωές αλλά γιατί ανέδειξε με οδυνηρό τρόπο τις δομικές αδυναμίες του κρατικού μηχανισμού. Αντί να κατασκευάζουμε ενόχους με όρους πολιτικής επιβίωσης ας κοιτάξουμε κατάματα τα λάθη και τις παραλείψεις που επιτρέπουν να γίνονται οι ίδιες καταστροφές ξανά και ξανά.

Οι πυροσβέστες δεν είναι υπεράνω του νόμου, όμως δεν είναι και οι αποδιοπομπαίοι τράγοι μιας κοινωνίας που αδυνατεί να οργανώσει την δική της προστασία. Όπου η πολιτεία αποτυγχάνει να προλάβει, να σχεδιάσει, να συντονίσει, η ευθύνη ανήκει πρωτίστως σε εκείνους που χαράζουν πολιτικές και όχι σε εκείνους που επιχειρούν στην πρώτη γραμμή με ότι έχουν.

Η δικαιοσύνη πρέπει να θεραπεύει και όχι να εκδικείται και η  κοινωνία οφείλει να θυμάται πως η πρόληψη δεν έρχεται με ποινές αλλά με σοβαρότητα διαφάνεια και στρατηγική βούληση.

Δημήτριος Ρούμπος

 

{Η φράση «τραγωδία στο Μάτι» αναφέρεται στην καταστροφική πυρκαγιά που έπληξε την περιοχή του Ματιού στην Αττική στις 23 Ιουλίου 2018 και θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες καταστροφές στην Ελλάδα}.